W procesie ewolucji człowiek przybrał wyprostowaną postawę ciała, w której centralną oś stanowi kręgosłup. Jak każda część narządu podlega on naciskom, obciążeniom (nie tylko fizjologicznym) a także różnorodnym przeciążeniom czy wręcz urazom. Im segment w kręgosłupie znajduje się niżej, tym obciążenia przypadające na kręgi są większe, a więc najbardziej narażona na obciążenia jest okolica lędźwiowo krzyżowa.

Dolegliwości okolicy krzyżowo ? lędźwiowej kręgosłupa są powszechnym problemem zdrowotnym ? drugim po przeziębieniu schorzeniem występującym w populacji. Choroba zwyrodnieniowa kręgosłupa będąca obecnie już chorobą współczesnej cywilizacji, występuje u osób w starszym wieku, choć jak wykazały badania anatomopatologiczne, zmiany zwyrodnieniowe krążków międzykręgowych rozpoczynają się już między 20 a 30 rokiem życia. Dotychczas ogromna większość przypadków dotyczyła ludzi w wieku produkcyjnym, tj. między 30 a 60 rokiem życia.

Z punktu widzenia medycyny pracy dolegliwości związane z chorobą zwyrodnieniową kręgosłupa traktowane są jako choroba parazawodowa i występują przede wszystkim w z określonych grupach zawodowych, u których ze względu na sposób wykonywania pracy dochodzi do nadmiernych obciążeń kręgosłupa. Przeciążenia te związane są zasadniczo z koniecznością utrzymania przez dłuższy czas przymusowej pozycji ciała. Możemy tu mówić o osobach pracujących fizycznie, jak i o pracownikach umysłowych, którzy spędzają wiele godzin dziennie przed monitorem komputera.

Ból z cała pewnością narusza sprawność organizmu, w wielu przypadkach utrudnia, jeżeli nie uniemożliwia kontynuacje pracy zawodowej i z całą pewnością utrudnia pełnienie ról społecznych. Ból dolnego odcinka kręgosłupa należy do najczęstszych objawów choroby zwyrodnieniowej kręgosłupa odcinka krzyżowo - lędźwiowego. Stanowi poważną przyczynę abstynencji chorobowej i inwalidztwa oraz strat ekonomicznych. Około 80% osób miewa przynajmniej 1 rzut choroby w ciągu dnia. Ponad 2% populacji leczy się z tego powodu w danym roku.

Proces zwyrodnieniowy poprzedzony jest zmianami patologicznymi krążka międzykręgowego w segmencie ruchowym. W następstwie zaburzeń biomechanicznych rozwijają się zmiany zwyrodnieniowo wytwórcze w pozostałych strukturach segmentu ruchowego i dotyczą trzonów kręgowych, stawów międzykręgowych i aparatu więzadłowego.

Choroby zwyrodnieniowe kręgosłupa biorą swój początek pośrednio lub bezpośrednio z patologii krążka międzykręgowego. Poprzez złożone procesy fizykochemiczne jądro miażdżyste traci wodę i staje się mniej elastyczne. Jednocześnie zmniejsza się, lub ulega fragmentacji. W warunkach odciążenia, w pozycji leżącej krążki pobierają wodę oraz składniki odżywcze. Pod wpływem obciążenia w pozycji stojącej, siedzącej, podczas podnoszenia się lub dźwigania ponownie ulegają odwodnieniu. Regularne i naprzemienne obciążanie i odciążanie pobudza w przestrzeni międzykręgowej przemianę materii.

Uważa się, że zmiany zwyrodnieniowe u osób starszych są następstwem zużywania tkanek poddawanych w ciągu życia różnorodnym obciążeniom, statycznym oraz dynamicznym. U młodych osób do wystąpienia zmian przyczyniają się: urazy kręgosłupa, wady postawy, boczne skrzywienie kręgosłupa, choroba Scheuermana, zapalenie kręgów, wady wrodzone kręgosłupa.

Wśród czynników przyśpieszających tworzenie się zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa odcinka krzyżowo - lędźwiowego wyróżnia się:

- biomechaniczne (nadmierne obciążenia np. po stronie wklęsłej bocznych skrzywień, nadmierna kifoza, hiperlordoza, wady ustawienia miednicy, długotrwała praca w pozycjach nie fizjologicznych, zaburzenia siły zginaczy i prostowników kręgosłupa przy nadmiernej otyłości lub wcześniej wspomnianych zmianach fizjologicznych krzywizn);

- endogenne - zwiększona podatność kości na odkształcanie w następstwie zaburzeń hormonalnych, odżywczych bądź chorób układowych;

- pozapalne;

- wady wrodzone i rozwojowe wyrostków stawowych, kręgi klinowe.

Utrata zdolności wiązania wody w krążku międzykręgowym w trzeciej dekadzie życia, powoduje utratę zdolności amortyzacji oraz stabilizacji. Natomiast obniżenie wysokości krążka wywołuje przeniesienie sił nacisku na wyrostki stawowe, co przyśpiesza ich odkształcanie i przedwczesne zmiany zwyrodnieniowe. Zmniejszenie wysokości zaburza stabilizację kręgów i umożliwia ich niekontrolowane ruchy, nazwane niestabilnością. Osłabienie pierścienia włóknistego prowadzi do powstania wypukliny a następnie do przepukliny jądra miażdżystego. Następuje zwężenie światła kanału kręgowego i otworów międzykręgowych, aż do ciasnoty oraz ucisku korzeni nerwowych lub rdzenia włącznie. W następstwie zaburzeń biomechanicznych rozwijają się zmiany zwyrodnieniowo-wytwórcze w pozostałych strukturach segmentu ruchowego i dotyczą trzonów kręgowych, stawów międzykręgowych i aparatu więzadłowego. Zmiany zwyrodnieniowe trzonów kręgowych w początkowym okresie obejmują płytkę graniczną z przylegającymi częściami trzonów. W kolejnym etapie dochodzi do sklerotyzacji okolicy płytek granicznych oraz powstawania osteofitów krawędzi trzonów kręgowych. Osteofity na tylnych powierzchniach od strony kanału kręgowego występują wyjątkowo, ponieważ więzadło podłużne tylne, jest silnie związane z kością i rzadko ulega rozciąganiu. Wyrośla dziobate osiągają często duże rozmiary, lecz w przeciwieństwie do skostnień więzadeł nie powodują bloków kostnych. Wyjątkowo rzadko zdarzają się zwyrodnieniowe mostki łączące dwa kręgi, zwłaszcza w pozapalnych zmianach wytwórczo-zwyrodnieniowych.

Jądro miażdżyste wypada w kierunku grzbietowo - bocznym, rzadziej grzbietowo-środkowym. Duże wypadnięcie jądra galaretowatego w kierunku tylnym w odcinku lędźwiowym kręgosłupa powoduje ucisk na ogon koński. Rdzeń kręgowy kończy się na wysokości L1 - L2. Poniżej tego poziomu przebiegające w kanale rdzeniowym korzenie nerwowe tworzą ogon koński. Uciśnięcie ogona końskiego powoduje wielokorzonkowe zaburzenia czuciowe i ruchowe, utrudnione oddawanie moczu lub całkowita utrata kontroli nad funkcja pęcherza moczowego i zwieracza odbytu.

Zmianom zwyrodnieniowo-wytwórczym kręgosłupa w odcinku krzyżowo - lędźwiowym na poziomie L4 - L5 lub L5 - S1, przypisuje się czasem objawy rwy kulszowej lub postrzału (lumbago). Tylna wypuklina krążka międzykręgowego z uciskiem więzadła podłużnego tylnego powoduje lumbago, natomiast wypuklina tylno-boczna z uciskiem korzenia nerwowego jest skutkiem rwy kulszowej.

Przesunięcia kręgu w stosunku do sąsiedniego, określane są mianem ? kręgozmyku. Przemieszczenia trzonu do tyłu nazywamy kręgozmykiem tylnym, a do przodu kręgozmykiem przednim, odróżnieniu od kręgozmyku cieśniowego rozwijającego na skutek przerwy w łukach (kręgoszczelina) lub rzadko w następstwie złamania lub zwichnięcia wyrostków stawowych. Zakres przesuwalności kręgów względem siebie jest niewielki i wyraża się schodkowatymi nierównościami na tylnych zarysach kręgów.

Objawy bólowe ograniczają ruchomość kręgosłupa zarówno w płaszczyźnie czołowej (skłony boczne), jak i w płaszczyźnie strzałkowej (skony w przód). Nigdy jednak nie powstaje całkowite usztywnienie kręgosłupa jak w zesztywniającym zapaleniu stawów kręgosłupa.

Zwiększona lordoza lędźwiowa spowodowana nadwagą sprawia, że u człowieka otyłego podczas prac w pozycji stojącej mogą czasem wystąpić silne dolegliwości bólowe. Są one wynikiem nieprawidłowego zachowania się kąta przednio - tylnego pochylenia miednicy, co wskazuje na osłabienie mięśni brzucha, pośladków i przykurczu stawów biodrowych. Wyrostki kolczyste zbliżają się do siebie co wywołuje ból. Zmianom zwyrodnieniowym kręgosłupa odcinka krzyżowo ? lędźwiowego, towarzyszy dość często choroba zwyrodnieniowa stawów biodrowych - koksartroza oraz częściej niż u całej populacji stwierdza się cukrzycę, zwykle łagodną.

U większości chorych z zespołem bólowym dolnego odcinka kręgosłupa, stwierdza się osłabienie mięśni:

a) brzucha:

? m. prosty brzucha,

? m. skośny brzucha zewnętrzny,

? m. skośny brzucha wewnętrzny,

? m. czworoboczny lędźwi,

b) m. lędźwiowego większego,

? m. lędźwiowego mniejszego,

c) m. biodrowego.

Osłabienie mięśni prostowników biodra i zginaczy goleni wynika z oszczędzania bolącej kończyny podczas chodu oraz stania. Bardzo często dochodzi do zmniejszenia obwodu pośladkowego oraz w połowie goleni po stronie chorej. Występuje również wzmożone napięcie mięsni grzbietu:

? m. wielodzielnego,

? m. prostownika grzbietu,

? m. najdłuższego,

? m. krzyżowo - grzbietowego,

? m. biodrowo - żebrowego,

? mm. międzykolcowego,

? mm. międzypoprzecznych,

? mm. skręcających.

W zespole korzeniowym L5 ból promieniuje z okolicy lędźwiowo ? krzyżowej, wzdłuż tylno-bocznej strony uda na przednio-boczną stronę podudzia do kostki bocznej. Obszar bólu i znieczulicy na stopie obejmuje grzbiet stopy i duży palec. W przypadku znacznego ucisku korzenia, może wystąpić niedowład prostowników stopy oraz palców, głównie mięśnia prostownika długiego palucha, który posiada stałe unerwienie z korzenia L5.

Pole promieniowania bólu i znieczulicy w zespole korzeniowym S1, znajduje się na tylnej stronie uda i podudzia. Ból promieniuje do pięty i zewnętrznego brzegu stopy, wraz z palcami III - IV włącznie. Charakterystycznym objawem jest osłabienie, lub zniesienie odruchu ścięgna Achillesa, co ma miejsce już przy nieznacznym ucisku korzenia S1. W zespole korzeniowym S1, zaburzenie siły mięśniowej dotyczy mięśnia trójgłowego łydki z ograniczeniem siły zgięcia podeszwowego, m.in. podczas stania na palcach. Mogą wystąpić również niedowłady mięśni pośladkowych.

Przewlekły ból okolicy krzyżowo ? lędźwiowej uznaje się, gdy ból trwa dłużej niż sześć miesięcy. Ból przewlekły często poprzedzany jest przez krótkotrwałe samo ustępujące ataki, może on promieniować do pośladków oraz często wywiera wpływ na jakość życia chorego. U pacjentów z tą postacią bólu krzyża, wywiad jest przeważnie wieloletni, chorzy Ci mogą mieć nadwagę oraz objawy łagodnej choroby depresyjnej. Zdarza się, że ból nie ustępuje po działaniu leczniczym, chociaż może pomóc leczenie towarzyszącej depresji.

Podstawowym zadaniem rehabilitacji leczniczej jest doprowadzenie chorego do takiego etapu wyleczenia, który charakteryzuje się nie tylko dobrą oceną kliniczną, ale pozwala również na powrót do pracy zawodowej i samodzielności w życiu. Obecna fizjoterapia wykorzystuje szereg możliwości w leczeniu choroby zwyrodnieniowej. Niekorzystnie rokującym czynnikiem w leczeniu chorych ze zwyrodnieniem dolnego odcinka kręgosłupa jest starszy wiek, gdzie zmiany degeneracyjne struktur kręgosłupa są większe a zdolność organizmu do leczenia mniejsza. Niekorzystnie na leczenie wpływa także nadwaga i otyłość co powoduje podwyższone lub wysokie ryzyko wystąpienia chorób towarzyszących otyłości.

Pacjenci ze zwyrodnieniem odcinka krzyżowo ? lędźwiowego kręgosłupa stanowią przeważającą liczbę osób korzystających z terapii w gabinetach rehabilitacji. Ponieważ negatywne skutki tej choroby dotyczą sfery fizycznej, psychicznej, życia społecznego i rodzinnego, stały się one ogólnoświatowym problemem medycznym. Koszty jakie ponosi społeczeństwo na leczenie tej choroby są ogromne gdyż nawroty jej są częste, czas niezdolności do pracy czasami bardzo długi.